Οι αθάνατοι του Έπους του ’40: Οι Έλληνες στρατιώτες που έμειναν στη Βόρειο Ήπειρο

Στις χιονισμένες πλαγιές της Βορείου Ηπείρου, στα πεδία των μαχών που έγραψαν την πιο ένδοξη σελίδα της νεότερης ελληνικής ιστορίας, αναπαύονται χιλιάδες Έλληνες στρατιώτες του Έπους του ’40. Είναι οι άνδρες που, με πίστη, αυταπάρνηση και ανείπωτο θάρρος, απάντησαν στο τελεσίγραφο της 28ης Οκτωβρίου με ένα βροντερό «Όχι» και κράτησαν όρθια την αξιοπρέπεια ενός ολόκληρου έθνους.

Στο αλβανικό μέτωπο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, 7.796 Έλληνες στρατιώτες έμειναν θαμμένοι ή άταφοι σε διάφορες περιοχές της σημερινής Αλβανίας, από το Ντραγκότι και τη Δέλβινο έως την Κορυτσά, την Κλεισούρα, τη Χειμάρα, το Βόδινο και τα Βουλιαράτες. Από το σύνολο των 13.936 Ελλήνων που έπεσαν ή αγνοούνται στο μέτωπο, αυτοί οι σχεδόν οκτώ χιλιάδες δεν γύρισαν ποτέ πίσω. Παραμένουν εκεί, φύλακες των βουνών όπου νίκησε για πρώτη φορά η Ελευθερία τις δυνάμεις του Άξονα.

Η εύρεση και ταυτοποίηση των πεσόντων της Βορείου Ηπείρου αποτελεί ένα χρόνιο, ανεκπλήρωτο χρέος. Παρά τις συμφωνίες Ελλάδας–Αλβανίας για την αναζήτηση και την ταφή τους σε στρατιωτικά νεκροταφεία, η διαδικασία προχωρά αργά. Κι όμως, κάθε χρόνο, οικογένειες από κάθε γωνιά της Ελλάδας ανηφορίζουν στα μέρη εκείνα, κρατώντας φωτογραφίες, γράμματα ή σταυρούς, με την ελπίδα να βρουν ένα ίχνος — έναν αριθμό, ένα όνομα, μια απάντηση.

Στρατιωτικά Κοιμητήρια

Σήμερα, οι Έλληνες πεσόντες αναπαύονται οργανωμένα σε δύο κύρια στρατιωτικά κοιμητήρια. Στο Στρατιωτικό Κοιμητήριο Βουλιαρατών (Αργυρόκαστρο), που βρίσκεται στο χωριό Βουλιαράτες. Επίσης, στο Στρατιωτικό Κοιμητήριο Κλεισούρας στην Πρεμετή, που βρίσκεται στα Στενά της Κλεισούρας, όπου δόθηκαν φονικές μάχες.

Ενταφιασμένοι νεκροί

Μέχρι σήμερα και η διαδικασία συνεχίζεται, στα δύο αυτά κοιμητήρια είχαν ενταφιαστεί τα οστά πάνω από 1.000 Ελλήνων Πεσόντων που συλλέχθηκαν από διάσπαρτους τάφους και πεδία μαχών. Ο αριθμός αυτός αυξάνεται σταδιακά με τις συνεχείς εκταφές.

Οι ενέργειες για την αναζήτηση, εκταφή, ταυτοποίηση και ενταφιασμό των οστών, καθώς και για τη συντήρηση των κοιμητηρίων, βασίζονται σε μια διακρατική συμφωνία μεταξύ Ελλάδας και Αλβανίας.

Συμφωνία Συνεργασίας 2009

Το 2009 υπογράφηκε συμφωνία μεταξύ των Κυβερνήσεων της Ελλάδας και της Αλβανίας για την αναζήτηση, εκταφή, προσδιορισμό της ταυτότητας και ενταφιασμό των Ελλήνων πεσόντων του 1940-41.

Συγκροτήθηκε ειδική Μικτή Ελληνοαλβανική Επιτροπή (Μ.Ε.Ε.) που επιβλέπει τις εργασίες εκταφής των διάσπαρτων οστών σε όλη τη Βόρεια Ήπειρο.

Η διαδικασία της ταυτοποίησης περιλαμβάνει και τη μέθοδο της γενετικής ταυτοποίησης (DNA), όπου συνδράμουν ελληνικές στρατιωτικές μονάδες (όπως το 401 ΓΣΝ), η Ελληνική Αστυνομία και το Εθνικό Κέντρο Έρευνας Φυσικών Επιστημών «Δημόκριτος», με σκοπό να αποδοθούν τα ονόματα στους «αγνώστους» ήρωες.

Το Έργο του Μακαριστού Αρχιεπισκόπου Αναστάσιου

Ο ρόλος του Μακαριστού Αρχιεπισκόπου Αλβανίας Αναστάσιου, ο οποίος εκοιμήθη τον Ιανουάριο του 2025 ήταν καθοριστικός και πρωτοπόρος στο ζήτημα των πεσόντων.

Πολύ πριν την υπογραφή της επίσημης διακρατικής συμφωνίας, ο Αρχιεπίσκοπος Αναστάσιος είχε αναλάβει πρωτοβουλίες για την κατασκευή και την ετοιμότητα του στρατιωτικού κοιμητηρίου στην Κλεισούρα, με στόχο την ευπρεπή ενταφιασμό των Ελλήνων στρατιωτών, γεγονός που αναγνωρίζεται ευρέως.

Το έργο του είχε βαθιά ανθρωπιστική και χριστιανική διάσταση, αποσκοπώντας στην απόδοση των οφειλόμενων τιμών στους νεκρούς, ανεξαρτήτως των πολιτικών ή διπλωματικών δυσκολιών που υπήρχαν επί δεκαετίες.

Η παρουσία του και η αναγνώρισή του από την αλβανική κοινωνία και πολιτεία διευκόλυνε, σε μεγάλο βαθμό, την επανέναρξη των συζητήσεων και τελικά την υλοποίηση της διακρατικής συμφωνίας για την εκταφή και τον ενταφιασμό. Ήταν μια μόνιμη πνευματική και ηθική εγγύηση για το έργο αυτό.